چرا کودک آرام نمینشیند؟ بیشفعالی یا نیاز طبیعی؟
بچههایی که نمیتوانند آرام بنشینند ممکن است به دلیل علل مختلفی مانند اختلال نقص توجه و بیشفعالی (ADHD)، اضطراب، مشکلات حسی یا مشکلات رفتاری با بیقراری روبهرو شوند.
مقدمه
بیقراری و ناتوانی در آرام نشستن، یکی از چالشهای رایج والدین و معلمان در مواجهه با کودکان است که اغلب با برچسبهایی مانند «بیشفعالی» همراه میشود. با این حال، تحقیقات جدید در سالهای ۲۰۲۵ و ۲۰۲۶ نشان میدهند که لزوماً هر تحرک زیادی نشانه اختلال نیست و گاهی ریشه در نیازهای بیولوژیکی یا محیطی کودک دارد. در این مقاله جامع، با استناد به منابع علمی و تجربی، به بررسی دلایل این موضوع در تشخیص و درمان تخصصی این چالشها میپردازیم.
۱. درک مفهوم «آرام نشستن» بر اساس سن (استاندارد ۲۰۲۵)
باید پذیرفت که آرام نشستن یک مهارت است که با افزایش سن تکامل مییابد و برای کودکان کمسن، بی حرکتی حالتی طبیعی نیست. طبق آمارهای بهروز، میانگین زمان انتظار برای آرام نشستن مداوم کودکان به شرح زیر است:
- ۳ سالگی: ۶ تا ۱۵ دقیقه.
- ۵ سالگی: ۱۰ تا ۲۵ دقیقه.
- ۷ سالگی: ۱۵ تا ۳۵ دقیقه.
- ۱۰ سالگی: ۲۰ تا ۵۰ دقیقه.
این محدودهها بر اساس دادههای رشدی Brain Balance Centers و پژوهشهای مربوط به کنترل بازداری در کودکان تنظیم شدهاند.
به طور کلی، کودکان میتوانند به ازای هر سال از سن خود، حدود ۲ تا ۵ دقیقه آرام بنشینند. بنابراین، انتظار نشستن طولانی از یک کودک ۴ ساله در کلاس درس، فراتر از توانایی خودکنترلی (Inhibitory Control) اوست که هنوز در حال شکلگیری است.
۲. دلایل بیولوژیکی و فیزیولوژیکی
چرا برخی کودکان حتی برای این زمانهای کوتاه هم نمیتوانند آرام بمانند؟
ضعف عضلات پوسچرال (وضعیت بدن): برخی کودکان عضلات شکمی و کمر (Core) ضعیفی دارند و نمیتوانند بدن خود را برای مدت طولانی در حالت عمودی نگه دارند. این کودکان برای جلوگیری از قوز کردن یا خستگی، مدام تکان میخورند تا از عضلات پویای خود کمک بگیرند.
عدم آگاهی از بدن در فضا: کودکانی که نقشه ذهنی دقیقی از موقعیت بدن خود ندارند، ممکن است از روی صندلی بیفتند یا مدام موقعیت خود را تغییر دهند تا تعادلشان را حفظ کنند.
ارگونومی نامناسب: میز و صندلیهایی که برای قد کودک بزرگ هستند و باعث آویزان ماندن پاهای او میشوند، احساس بیثباتی ایجاد کرده و کودک را به تکان خوردن وادار میکنند.
۳. اختلال نقص توجه و بیشفعالی (ADHD)
یکی از دلایل اصلی که باید توسط متخصص مورد ارزیابی دقیق قرار گیرد، اختلال ADHD است. این اختلال یک بیماری نیست، بلکه یک وضعیت عصبی-رشدی است که کنترل رفتار را دشوار میکند.
علائم بیشفعالی: تکان دادن دست و پا روی صندلی، ترک صندلی در مواقع نامناسب، دویدن افراطی و صحبت کردن بیش از حد.
تکانشگری: پاسخ دادن قبل از اتمام سوال، ناتوانی در نوبت گرفتن و مداخله در کار دیگران.
تفاوت با کودک پرانرژی: برخلاف کودکان پرانرژی که ممکن است در محیطهای آزاد تخلیه انرژی کنند، علائم ADHD در بیش از یک موقعیت (مثلاً هم خانه و هم مدرسه) دیده میشود و حداقل ۶ ماه تداوم دارد.
۴. پردازش حسی: موتورهای همیشه روشن
تحقیقات ۲۰۲۵ بر روی ارتباط بین پردازش حسی و رفتار تاکید زیادی دارند.
سیستم وستیبولار (تعادل): کودکانی که ورودی حسی کافی از گوش داخلی دریافت نمیکنند، مدام روی صندلی میچرخند یا بالا و پایین میپرند تا مغز خود را به سطح هوشیاری مطلوب برسانند.
سیستم حس عمقی: این کودکان ممکن است به اشیا یا دیگران برخورد کنند یا خود را به دیوار بمالند تا فشار لازم را به مفاصل و عضلات خود وارد کرده و احساس آرامش کنند.
فیلتر نکردن محرکها: ناتوانی در نادیده گرفتن صداها یا بوهای محیطی باعث میشود کودک برای کشف هر محرک جدیدی از جای خود بلند شود
۵. یافتههای انقلابی ۲۰۲۵: لول خوردن باعث خلاقیت میشود!
یک مطالعه پیشرو در دانشگاه استنفورد (منتشر شده در اواخر ۲۰۲۵) نشان داد که وقتی به دانشآموزان اجازه داده میشود در صندلیهای خود حرکت کنند (Fidgeting)، خلاقیت آنها افزایش مییابد بدون اینکه تمرکز یا حافظهشان آسیب ببیند. بر اساس این مطالعات، سرکوب حرکت میتواند فرآیند تفکر خلاق را در بسیاری از کودکان مختل کند. این یافته، نگاه سنتی معلمان را که تحرک را نشانه بیتوجهی میدانستند، به چالش کشیده است.
۶. تاثیر سبک زندگی و تغذیه (آپدیت ۲۰۲۶)
- رژیم غذایی: مصرف زیاد قندهای تصفیه شده باعث نوسانات قند خون و کاهش تمرکز میشود. در مقابل، افزودن امگا-۳ به برنامه غذایی و کاهش قند، به طور معناداری باعث کاهش نشانههای بیشفعالی و افزایش توجه در کودکان میشود.
**برای مطالعه بیشتر: **
🔗 تغذیه و سبک زندگی در درمان اوتیسم و بیشفعالی؛ راهنمای جامع ۲۰۲۶
- کمبود خواب: خواب کمتر از ۸ تا ۹ ساعت در شب، کودک را در روز بعد تحریکپذیر و بیقرار میکند.
**برای مطالعه بیشتر: **
🔗 اختلال خواب در اوتیسم و بیشفعالی؛ ردیابی ریشههای عصبی و راهکارهای نوین ۲۰۲۶
- آپارتماننشینی: کمبود فضای بازی آزاد باعث میشود انرژی کودک سرکوب شده و در کلاس درس یا خانه به صورت بیقراری افراطی تخلیه شود.
۷. راهکارهای کاربردی برای والدین و معلمان
از روشهای زیر که در پژوهشهای کاردرمانی توصیه میشوند استفاده کنید:
فعالیتهای حسی-حرکتی: اجازه دهید کودک کارهایی مثل پاک کردن تخته، تراشیدن مداد یا دویدن کوتاه را انجام دهد تا انرژیاش تخلیه شود.
استفاده از ابزارهای کمکی: بستن باندهای کششی (Resistance Bands) به پایههای صندلی برای فشار دادن پاها یا استفاده از کوسنهای نیمه متورم برای اجازه حرکت در حین نشستن.
تکنیکهای آرامشبخش: آموزش تنفس عمیق (۵ شماره دم، ۵ شماره بازدم) به کودک برای مدیریت استرس در کلاس.
ساختار بصری: استفاده از تایمرهای بصری یا برنامههای نوشته شده روی تخته برای افزایش آستانه تحمل کودک.
ارگونومی: قرار دادن یک زیرپایی (مانند جعبه یا آجر) زیر پای کودک تا زانوها در زاویه راحت قرار گیرند.
چه زمانی باید به متخصص مراجعه کرد؟
اگر بیقراری کودک با عملکرد تحصیلی او تداخل دارد، باعث آسیب به روابط اجتماعیاش شده یا در محیطهای مختلف تکرار میشود، مراجعه به روانپزشک کودک یا کاردرمانگر ضروری است. ارزیابی تخصصی شامل تستهای عملکردی و حسی برای تشخیص افتراقی بین بیشفعالی، مشکلات پردازش حسی و اضطراب انجام میشود.
نتیجهگیری:
ناتوانی در آرام نشستن همیشه یک رفتار عمدی یا نشانه اختلال نیست. در سالهای ۲۰۲۵ و ۲۰۲۶، تمرکز از «اجبار به سکون» به سمت «درک نیازهای حسی و حرکتی» تغییر یافته است. با شناسایی ریشه مشکل و مراجعه به متخصصان بهداشت روان، میتوان مسیر رشد و یادگیری کودک را هموارتر کرد.
توجه: این مقاله جنبه آموزشی دارد. پیش از هرگونه اقدام درمانی یا استفاده از مکملها، با پزشک متخصص مشورت کنید.
برای مطالعه بیشتر:
🔗ضعف عضلات پوسچرال و بی قراری در نشستن
🔗آرام نشستن یک مهارت رشدی است
🔗 اجازه تکان خوردن طبیعی خلاقیت را افزایش میدهد – مطالعه استنفورد ۲۰۲۵
سوالات متداول
پاسخ سوالات رایج درباره خدمات و درمانهای ما